Wędrówkę szlakiem zamków krzyżackich rozpoczynamy od Grudziądza, który w okresie krzyżackim po nadaniu przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim otoczony został podwójnym murem z 10 wieżami, 4 bramami oraz fosą. Wzniesiony
w latach 1250-1299 zamek krzyżacki należał do większych i okazalszych na ziemi chełmińskiej. Składał się z dwóch części oraz położonego na południe od zamku – przedzamcza.
Fot.1
W 1801 roku z rozkazu Fryderyka Wilhelma zamek rozebrano pozostawiając jedynie wieżę zamkową – tzw. Klimek, która ostatecznie legła w gruzach 1945 roku. Do czasów obecnych z potężnego zamku przetrwały jedynie studnia o głębokości 50 m. i średnicy 2,5 m oraz resztki murów kaplicy. Wśród innych zabytków Grudziądza wymienić należy m.in. zespół 26 spichrzy, kościół pw św. Mikołaja, pałac Opatek, dawne Kolegium Jezuickie oraz Klasztor Benedyktynek.
Na zwiedzanie wszystkich miejsc przedstawionych poniżej, należałoby przeznaczyć co najmniej 3 dni. My zachęcamy do pozostania w gościnnym Grudziądzu i organizowania jednodniowych wypadów.
Fot. 2
Na jednodniową wycieczkę, a więc nie wymagającą zmiany hotelu, doskonale nadaje się trasa:
I – Grudziądz, Świecie, Papowo Biskupie, Radzyń Chełmiński, Pokrzywno, Rogóźno Zamek, Grudziądz
Świecie nad Wisłą – oddalone jest ok. 20 km od Grudziądza. Na szczególną uwagę zasługuje zamek wzniesiony w I poł. XIV wieku, który był silną warownią i siedzibą komtura. Budowla ta z czterema wieżami na narożach była odosobnionym zjawiskiem wśród zamków budowanych w tym czasie na ziemiach Zakonu. Warty obejrzenia jest też barokowy kościół pw Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z przełomu XVII i XVIII wieku z przyległym zespołem klasztornym Benedyktynów.
U wylotu ze Świecia w kierunku Bydgoszczy widoczny jest charakterystyczny tzw. mur pruski. Jest to dawny młyn kaszowy z połowy XIX wieku.
Po drodze do Papowa Biskupiego przejeżdżać będziemy koło miejscowości Chełmno, której nie można minąć obojętnie, choć nie posiada ona zamku. Zapraszamy serdecznie do zwiedzania tego miasta, które należy do najstarszych i najbardziej urokliwych miast Pomorza. Chełmno zachowało wyjątkowo dużo zabytków o znaczącej wartości historycznej i kulturalnej. Należą do nich: prawie w pełni zachowany średniowieczny układ urbanistyczny wraz z murami miejskimi, renesansowy ratusz, średniowieczne kościoły i kamieniczki gotyckie. Są to zabytki najwyższej klasy architektonicznej. Papowo Biskupie – niewielka osada na trasie Chełmno – Toruń. Historia papowa Biskupiego podobnie do innych miejscowości tej części Polski sięga średniowiecza. Z tego tez okresu (koniec XIII wieku) pochodzą ruiny zamku wzniesionego przez krzyżaków. Położony jest on w dolinie, której część dolną tworzy jezioro, górną zaś podmokła nizina. Głównymi pomieszczeniami zamku papowskiego były: kaplica, kapitularz, refektarz, pomieszczenia komtura i sypialnie braci. Dziś oglądać można tylko skrzydło północne zamku, gdzie znajdowała się kaplica i kapitularz.
Radzyń Chełmiński – ten położony ok. 12 km od Grudziądza stary gród prapolski istnieje już od VIII wieku. Znajdują się tu interesujące ruiny zamku wybudowanego na przełomie XIII i XIV wieku. Zachowane są do dziś części murów z 2 basztami narożnymi i bramą wjazdową, fundamenty wieży, piwnice, kaplica salowa bez pierwotnego sklepienia, fragmenty refektarza i kapitularza oraz dolne partie murów przedzamcza. Zamek ten uchodzi za arcydzieło krzyżackiej sztuki militarnej.
Fot.3
Ciekawostką jest też kościół pw św. Anny – wzniesiony w I połowie XIV wieku, utrzymany w stylu gotyckim, z kaplicą renesansową, z kwadratową wieżą. Wystrój bogaty, głównie barokowy. W Radzyniu proponujemy również zorganizowanie postoju na posiłek w stylowej restauracji „Pod Jaszczurem” przy ul. Waryńskiego.
Pokrzywno – miała miejscowość leżąca w połowie drogi między Grudziądzem a Radzyniem Chełmińskim. Początki jej istnienia sięgają I połowy XIII wieku. Także na XIII wiek przypada początek budowy zamku krzyżackiego, z którego do dziś doskonale zachowała się wieża bramna, najstarszy element zamku i zewnętrzne mury do wysokości parteru i pierwszego piętra.
Fot. 4
Rogóźno w odległości ok 10 km od Grudziądza znajdują się ruiny zamku krzyżackiego. Rozpoczęta w 1275 r. budowa utrzymana była w stylu gotyckim i wendyjskim. Obiekt wzniesiony został z cegły z użyciem głazów narzutowych. Zamek składał się z trzech części: zamku górnego, średniego i przedzamcza. Posiadał 7 bram, 22 wieże, 2 kaplice. Pod względem powierzchni był największy w państwie krzyżackim. Obecnie pozostały 2 baszty zamku średniego, wieża bramna, mury licujące fosę oraz mury obwodowe.
Fot. 5
II – Grudziądz, Golub-Dobrzyń, Grudziądz
Grudziądz – opuszczając miasto kierujemy sie na drogę w kierunku Radzynia Chełmińskiego (ul. Warszawska). Dalej w Radzyniu na Wąbrzeźno, a w Wąbrzeźnie na Golub-Dobrzyń (cała podróż drogą krajową nr 534).
Golub-Dobrzyń – to kilkutysięczne miasteczko nad rzeką Drwęcą z przepięknym zamkiem zbudowanym przez Krzyżaków na przełomie XIII i XIV wieku, będącym niegdyś siedzibą komturów. Zamek golubski znany jest nie tylko w kraju ale również poza jego granicami dzięki odbywającym się tu co roku balom sylwestrowym i międzynarodowym turniejom rycerskim. Dodatkowe informacje uzyskać można pod nr tel. (056) 68 32 455.
III – Grudziądz, Kwidzyn, Malbork, Grudziądz
Grudziądz – najdogodniejszym połączeniem drogowym Grudziądza z Malborkiem przez Kwidzyn jest droga krajowa nr 55. Wychodzi ona z miasta w kierunku północnym ul. Kwidzyńską.
Fot. 6
Kwidzyn – miasto leżące ok. 20 km. od Grudziądza, gdzie podziwiać można gotycki zespół zamkowo-katedralny tzw. gdanisko. Zamek zbudowany został w 1285 roku przez Krzyżaków, w kształcie czworoboku z wieżami na narożnikach. Po zniszczeniu w 1798 roku przez Prusaków, ocalało tylko skrzydło północne i zachodnie, wieża studzienna oraz ustępowa, połączona z zamkiem gankiem na monumentalnych arkadiach. Z zamkiem łączy się wybudowana ok. 1343 roku katedra gotycka o charakterze obronnym, z dwunawową kryptą i korpusem pseudohalowym z wieżą z 2 połowy XIX wieku.
Do innych ciekawych zabytków Kwidzyna należą: fragment wieży byłego ratusza z 1336 roku, kościół pw św. Trójcy z XIX w. oraz spichrz z XVIII wieku.
Przed dalszą podróżą do Malborka można posilić się w jednej z kilku restauracji, np. „Kaskada” przy ul. Chopina lub „Piastowskiej” przy ul. Braterstwa Narodów.
Malbork – to historyczne miasto, leżące nad Nogatem na Żuławach Wiślanych, do którego przyciąga turystów krajowych i zagranicznych przede wszystkim piękny, trójczłonowy zamek krzyżacki, otoczony wysokimi, grubymi na 4,5 m murami obronnymi. Budowę tego zamku rozpoczęli pod koniec XIII w. krzyżacy. Składa się on z trzech członów:
Fot. 7
Zamku Wysokiego, który był siedzibą konwentu (z salą kapitulną, skarbcem, refektarzem, kaplicą NMP i kapitularzem); Zamku Średniego, który pełnił funkcje reprezentacyjne (z wielkim refektarzem i kaplicą św. Bartłomieja) oraz Zamku Niskiego, który tworzył zaplecze gospodarcze (z arsenałem, ludwisarnią i kościołem św. Wawrzyńca, obwarowaniami z basztami i Bramą Mostową). Na przełomie XVIII i XIX w. zamek uległ dewastacji, częściowo rozebrany został dla pozyskania cegły. Zrekonstruowano go w latach 1882-1921. Obecnie całość administrowana jest przez Muzeum Zamkowe.
Innymi zabytkami Malborka godnymi zwiedzenia są: ratusz z XIV/XV w., kościół św. Jana (XIV/XV w.), dawny Szpital Jerozolimski z XVI/XVII w. oraz kościół św. Jerzego z 1711-1712 roku. W 1998 roku Malbork został wpisany na listę zabytków UNESCO.
IV – Grudziądz, Gniew, Grudziądz
Grudziądz – z miasta wyjeżdżamy mostem kolejowo-drogowym na Wiśle, w kierunku zachodnim. Następnie drogą krajową nr 1 w kierunku północnym, która zawiedzie na przez Nowe wprost do Gniewu.
Nowe – zachęcamy do zwiedzenia tej miejscowości, która choć nie zachowała do dziś wielu zabytków, jest na pewno godna odwiedzenia.
Pozostały tu skąpe resztki po dawnych obronnych murach miejskich z kilkoma basztami i dwiema bramami miejskimi. Istniał tu niegdyś zamek krzyżacki, który został jednak rozebrany, a jego fragmenty zmieniono na wozownię miejską. Najcenniejszym zabytkiem Nowego jest gotycki kościół z XIII wieku.
Gniew – należy również do starszych miast słowiańskich na Pomorzu. W 1297 roku Krzyżacy wznieśli tu wielki zamek, a osiedlu nadali prawa miejskie. Dzięki walorom historycznym i przestrzennym Gniew nazwany jest „Polskim Carcassone”. Na uwagę zasługuje położenie miasta oraz zachowany gotycki układ urbanistyczny. Jednak największą atrakcją miasta jest właśnie zamek pokrzyżacki, w którym obecnie działa Centrum Kultury oraz Bractwo Rycerskie Zamku Gniewskiego. Do innych atrakcji zabytkowych Gniewu zalicza się również ratusz z ciągiem ulic podmurnych.
Spis fotografii:
1. Fot. Maciej Signerski – Panorama Grudziądza.
2. Fot. Feliks Kubicz – Ruiny zamku krzyżackiego w Świeciu nad Wisłą.
3. Fot. Feliks Kubicz – Ruiny zamku krzyżackiego w Radzyniu.
4. Fot. Marcin Karasiński – Ruiny zamku krzyżackiego w Pokrzywnie.
5. Fot. Martyna Malinowska – Zamek w Golubiu Dobrzyniu.
6. Fot. Aleksander Łubiński – Katedra pw. Świętego Jana Ewangelisty w Kwidzynie.
7. Fot. Maciej Signerski – Zamek krzyżacki w Gniewie.
